Strategische perspectieven

Harry ter Braak
22-12-2016

Ernst ten Heuvelhof neemt ons mee in het “strategische gedrag in netwerken” en licht daarbij een tipje van de sluier op hoe je dat doet. Joseph Vogl schets een beeld van een ongrijpbare macht in de wereld, met “het financiële regiem”. Een macht waarvan je moet weten hoe je er toe verhoudt en op welke manier je die wilt hanteren. Patrick Bernhard en Jan Maarten Slagter brengen de lezer op de koude kermis van KPN, waar strategisch opereren lijkt te worden gekenmerkt door overmoed en onvermogen. Stuk voor stuk boeken die enerzijds een strategisch en anderzijds een erg leerzaam perspectief bieden op een interessante context en vraagstuk.

De Koude Kermis Van KPN

Patrick Bernhard en Jan Maarten Slagter, De koude kermis van KPN, overmoed en onvermogen in de telecomsector, Amsterdam, 2016.

De hoofdrolspelers krijgen de belangrijkste plek in de boeiende verhandelingen die Patrick Bernard en Jan Maarten Slagter de lezer aanbieden. De Nederlandse staat kan er in ieder geval iets van leren. Managers en controllers kunnen leren hoe de praktijk eruit ziet in al zijn eenvoud en complexiteit tegelijk. Governance en bestuur zijn mooie woorden waar veel spelregels en theorie over is ontwikkeld. De werkelijkheid is robuust zo leert ons het boek. Het biedt een onthutsend beeld van de snelle wereld van telecom, televisie en internet in de periode van draaischijf tot 4G. Maar vooral ook hoe bestuurd en gemanaged wordt. Wat de cruciale spelopvattingen zijn en hoe het spel gespeeld wordt.

Vraagstukken als de splitsing infrastructuur en exploitatie zoals in andere sectoren, de beursgang, de certificering van de aandelen als beschermingsconstructie worden steeds geplaatst in de maatschappelijke context maar ook in de politiek bestuurlijke en soms zeer persoonlijke context van de mensen die eraan werkten.

De internationale ontwikkelingen, de diversificatie, de internationale samenwerking in Unisource en het initiatief rond Sport 7 vormen interessante bronnen van trots, boeiende verwikkelingen, maar ook conflict.

Succesvol saneren hoeft niet per se een versterkt bedrijf op te leveren. Wat is de betekenis van private equity, zoals de vermogensbeheerder Capital Group.

Na een proloog volgen dertien hoofdstukken die cruciaal zijn in de geschiedenis van KPN. De verzelfstandiging, de nieuwe wind, naar de beurs, nieuwe markten, de grote sprong voorwaarts, de Spaanse bruid, de crisis, de redding, ruzie en bedrog, het afscheid van de staat, de opvolging, de overval en het gevecht. Allemaal boeiende hoofdstukken gevolgd door een korte epiloog die een beeld geeft van hoe de hoofdrolspelers van destijds nu naar elkaar kijken.

Het Financiele Regime

Joseph Vogl, Het financiële regime, Boomfilosofie, Amsterdam, 2016.

Markt en staat kennen al een lange geschiedenis van verwevenheid, die in een wildgroei aan nieuwe vormen van macht is uitgemond, die zich aan de sturing van de staat onttrekken. Het spook van het kapitaal raakt ons allemaal. Joseph Vogl neemt de lezer in zes hoofdstukken met een boeiende noten-, wetten- en literatuurlijst mee in zijn perspectief.

De "economische" kennis vormt een bijzonder aspect van de zelfdefinitie van de staat en onderscheidt zich in eerste instantie door haar aandacht voor de materialiteit van het maatschappelijk leven waarin mensen met elkaar te maken hebben, nog voor ze rechtspersonen of morele personen zijn. De ontwikkeling van de souvereiniteitsleer met begrippen als "maatschappelijk verdrag" en "collectieve wil" heeft geleid tot een matrix waarbinnen het juridische aspect van soevereiniteit, de elementen van politiek-economische-regeringspraktijk en hun onderlinge verwevenheid allemaal evenveel ruimte krijgen.  Sinds het einde van de zeventiende eeuw betekent goed regeren volgens Joseph Vogel economisch regeren.

In de loop van de zestiende eeuw kan een verandering worden waar genomen in de relatie tussen de souverein en het muntrecht. De opkomst van Europese handelshuizen, financiële consortia en monopolies en hun vervlechting met de Europese monarchieën vormden de aanzet centralisering en versteviging van het absolutistische staatsapparaat. De overheidsschuld is inmiddels echter de sterkste bron van private vermogensaanwas gebleken. Gezien de toenemende monetisatie van de Europese economie sinds de renaissance en het verrijkende effect van de fiscale politiek zou men hier kunnen spreken van een "seignorale macht" naast de staatsmacht. Ze is gebaseerd op integratie van private spelers, zakelijke praktijken en commerciële operaties. Ze zijn informeel, diffuus en instabiel, en laten zich niet vertalen in een overzichtelijk systeem. Als belichaming van privékapitaal handhaaft ze een weerstand tegen politieke willekeur.

De toegenomen participatie van de burgerlijke samenleving in politiek instituties werd in de negentiende eeuw gecompenseerd door de instelling van nieuwe markteconomieën die buiten de constitutionele orde staan: door het afzonderen van een geheim bereik in de vorm van een centrale bank en door de informele invloed van een investerend financieringspubliek. De expansie en de spreiding van de financiële markten correspondeerden met het permanent worden van (financieel-)politieke uitzonderingstoestanden, met het onafgebroken voortbestaan van de staatsschuld en het openbare krediet en de bestendige opname van de private financiering in de politieke praktijk. Allerlei bevoorrechte instituties kregen vorm afzijdig van de regeringspraktijk. Het Federal Reserve System, de Bundesbank, de Bank of Engeland, de Europese Centrale Bank zijn er de voorbeelden van. Het volk is onrustig en wispelturig en heeft zelden het juiste oordeel of de juiste opvatting. Je moet zaken in dit circuit anders organiseren, maar daarmee vormen zij wel onderdeel van de vierde macht. Net als de ontwikkeling van good en inmiddels global governance als een poging gezien kan worden de kloof tussen regeringspraktijk en het functioneren van allerlei instituties te dichten naar het oordeel van Joseph Vogl. Een macht die grote invloed heeft op het economisch verkeer en gemakkelijk niet onderhevig is aan de staatsmacht. De gedeeltelijke "ontstatelijking van soevereine bevoegdheden in het teken van het financiële regiem heeft tot een herverdeling van souvereiniteitsreserves" geleid. Het positioneert zichzelf als een “parademocratische” macht. Het bindt door middel van schulden en verplichtingen. Souverein is hij, die erin slaagt zijn eigen risico's om te zetten in gevaren voor anderen en een positie in te nemen als laatste crediteur. Voor economen politicologen en bestuurskundigen, biedt Vogl uiteindelijk een bijzonder interessant en erg boeiend perspectief op wat in 2008 is geculmineerd en heeft plaats gevonden, toen Lehman omviel.

Strategisch Gedrag In Netwerken

Ernst ten Heuvelhof, Strategisch gedrag in netwerken, Boom bestuurskunde, Den Haag, 2016.

Er is geen eenduidig recept voor strategisch gedag. Strategisch gedrag kent een rijke traditie (1). De context van netwerken met de karakteristieken die deze kenmerken (2), lokt nieuw gedrag uit. Wat is dat strategisch gedraag (3)? Hoe kunnen we het ontwikkelen (4)? Wat moeten we ervan vinden (5)? In de film "the Hustler" is 'fast" Eddy Felson een talentvolle pool-speler. Door de indruk te wekken een matige speler te zijn, trekt hij aan het eind magistraal aan het langste eind. Gedrag moet intentioneel zijn om strategisch genoemd te kunnen worden. Camouflage in soorten en maten vormt er een essentieel onderdeel van en wordt door Ten Heuvelhof helder uit de doeken gedaan.

Netwerken kennen veelsoortige verbanden, met chaotische (dynamische) patronen en kriskras relaties. Relaties zijn wederkerig, asynchroon en indirect, soms multi-level en of repetitief en of coopetitief. Bronnen voor strategische gedrag zijn informatie, tijd en taal. Asymmetrie van beschikbaarheid van informatie is de speelbal. Grilligheid kenmerkend voor het gebruik ervan. Taal vormt de basis voor het framen van context en verhoudingen. Vertrouwen is voorwaarde voor het scheppen van efficiënte en effectieve relaties. Het schaden ervan door strategisch gedrag wordt onderschat.

Jane Jacobs maakt duidelijk dat het vermengen van normatieve systemen zeer kwetsbaar is. Het "commercial moraal syndrome" en het "guardian moraal syndrome" kunnen niet zonder perverse effecten door elkaar lopen. Sommigen geloven in de mogelijkheid van "the best of booth worlds". Dat roept de vraag op welke ruimte daar is voor strategisch gedrag. Ten Heuvelhof bespreekt drie aspecten van New Public Management; de invoering van concurrentie, de verzelfstandiging van en privatisering van uitvoeringsorganisaties, en de verzakelijking. Zijn conclusie: veel verandering, maar weinig hogere acceptatie van strategisch gedrag.

Zijn conclusie aan het slot. Strategisch gedrag is een ongrijpbaar fenomeen. Grip is eveneens een ongrijpbaar fenomeen. Maar een tip van de sluier heeft hij wel opgelicht. Een goed leesbaar, wetenschappelijk zeer verantwoord en voor controllers en managers een boeiend boek.

 

Deel deze pagina
  • Harry ter Braak
    Harry ter Braak
    vennoot