Europa

Harry ter Braak
14-3-2019

Drie boeiende perspectieven op Europa. Luuk van Middelaar beschrijft Europa van binnenuit en vertaalt zijn verworven inzichten in een beschrijving van succesvolle sturingsmechanismen in Europa. Jeroen Dijsselbloem neemt de lezer mee in zijn dagelijkse werkelijkheid van het afgelopen decennium op Europees topniveau. Rinus van Schendelen beschrijft wat “beïnvloeden” is en daarbij neemt Europa een belangrijke plek in. Leuke kost voor iedereen die belangen heeft die boven Nederland uitstijgen. Ook de moeite waard om vanuit de door Rinus geboden inzichten de beide andere boeken in eigen kring te bespreken.

De Nieuwe Politiek Van EuropaLuuk van Middelaar, De nieuwe politiek van Europa, Historische Uitgeverij, Brussel, 2017, ISBN978065542465.

Luuk levert met dit boek een interessant inkijkje in de Brusselse werkelijkheid van Europa. Als historicus en politiek filosoof een aantal jaren werkzaam voor Herman Rompuy, heeft hij in de keuken gestaan bij de veranderingen in de werkwijze in het zenuwcentrum van Europa. In vier delen, elf hoofdstukken en met een degelijke literatuurlijst wordt de lezer meegenomen in de belangrijkste ontwikkelingen van de afgelopen jaren. 

De eurocrisis (improviseren), de Oekraïne-crisis (onderhandelen), de vluchtelingencrisis (begrenzen), de Atlantische crisis (opstaan) vormen de focuspunten in het eerste deel waarin het “handelen” centraal staat. Het tweede deel gaat over de tijdlagen en breuklijnen en de ironie van de geschiedenis. Het derde deel over Regeren of niet? Daarbij staat de emancipatie van de uitvoerende macht centraal met thema’s als gezag, besluitvaardigheid en handelingsvermogen. Het vierde deel gaat in op de oppositie en het gebrek aan een aangrijpingspunt daarvoor. Oppositie draagt bij aan evenwicht, kan machtswisseling tot stand brengen als dat nodig is, waakzaamheid opbrengen en tegenspraak organiseren.

De crises leerden dat de Europese staten samen het lot in eigen handen moeten nemen, oftewel gebeurtenissen- en improvisatie-politiek bedrijven, als tegenstelling met de regelpolitiek. Opstaan voor je waarden en belangen. De sfeer van amechtige passiviteit en pseudo noodzakelijke depolitisering doorbreken. De rommeligheid accepterend en pluriformiteit waarderend en pad afhankelijkheid erkennend (de pijl van de tijd). En zo ruimte scheppen voor democratische tegenspraak. Het meedoen van kiezers, kijkers, commentatoren met en in de Europese openbaarheid.

Luuk z’n inzet is niet Europa’s uitvoerende macht en alle institutionele verhoudingen in detail te bespreken, of haasje over te pleiten voor institutionele hervormingen. Dat genre heeft zijn eigen podia. Hij heeft het met dit boek leesbaar willen maken. En dat is hem naar mijn oordeel goed en inspirerend gelukt, want nodigt uit anders naar de verwikkelingen in Europa te kijken. Hij ontwart de dynamiek, de energie en de richting van de emancipatie en ontplooiing van de uitvoerende macht van Europa. Het geheim van de “Chefsache” zit niet in het wat, maar in het wanneer, om urgentie en actualiteit, om gevoeligheid in de situatie, het juiste moment van handelen. Wie bedwingt wanneer de storm. Die bedwingfunctie is van levensbelang voor de Unie naar zijn oordeel. Een Aleingang blijkt doorgaans niet te lonen; littekens helen en het leven gaat door.

In het vierde deel “Oppositie” onderzoekt hij de grondervaringen van het publiek om scherp te krijgen waarom het “Brussel” ervaart als granieten blok waar niemand, ondanks alles, vat op krijgt. De erfenis van de regelfabriek en de gebeurtenissenpolitiek wacht steeds op een crisis om te handelen en schept zo zijn eigen consensusdwang. Hij probeert duidelijk te maken dat de situatie van verbindende dissensus de oppositie de noodzakelijke ruimte biedt, niet om het einde van de Unie te verkondigen, maar om haar te veranderen, te verbeteren. Al met al slaagt Luuk van Middelaar heel goed in zijn missie, Europa als bestuurlijk fenomeen leesbaar te maken. Zeer de moeite waard voor iedereen die in Europa bestuurlijk iets wil halen en/of brengen. Historische feiten, praktische waarnemingen, theoretische bespiegelingen worden inspirerend afgewisseld.

De Eurocrisis

Jeroen Dijsselbloem, De Eurocrisis, het verhaal van binnenuit, Prometheus Amsterdam, 2018, ISBN 9789044636437

Jeroen heeft als voorzitter van de Eurogroep, niet eens een formeel maar juist informeel orgaan, van 2013 tot 2018 alle besprekingen voorbereid en meegemaakt. Vanuit die positie zat hij regelmatig aan alle hoofdtafels, hoewel anderen hem daar weg probeerden te houden, omdat hij geen minister-president was. Hij neemt de lezer, na een voorwoord in tien hoofdstukken, mee in hoe het in zijn waarneming rond de eurocrisis liep. Gesteund door de “monteur van de eurogroep” de Engels-Amerikaanse Oostenrijker Thomas Wieser diens latere opvolger Hans Vijlbrief en Niels Redeker. Waarbij het continent langs de rand van de afgrond balanceerde en uiteindelijk gered werd. Wie en wat, de bankencrisis, de schuldencrisis, de onverwachte voorzitter, de crisis in Cyprus, de bankenunie, Griekenland, Snaps und Frauen een terugblik en een blik op de toekomst van de muntunie.

De belangrijkste ingrediënten van de bankencrisis, zoals de hypothekencrisis en financieringscrisis, worden helder uiteengezet. Over landsgrenzen heen waren onzichtbaar grote risico’s geslopen en de dominostenen vielen over elkaar heen, met grote grensoverschrijdende besmettingsrisico’s. De schade was nauwelijks te overzien geweest als het echt mis zou zijn gegaan. De Europese bankensector was verpolitiekt mede doordat veel in het buitenland geparkeerd krediet aan overheden was verstrekt.

Toezichthouders, formeel onafhankelijk onderhielden ongezonde banden met de politiek. De rol van de Europese hoofdrolspelers komt zakelijk voor het voetlicht. Iedereen maakte wel eens fouten en of deed onhandige stappen, inclusief Jeroen zelf. De hulp van het IMF leek nodig te worden en de Europese Commissie zag daarin de dreiging van het einde van de eurozone. Toch is die hulp er gekomen zonder dat de eurozone omviel.

Schrikbarend amateurisme en slim acteren troeven elkaar af. Nachten doorwerken is onvermijdelijk als het zo spannend wordt als het hier geweest is. Bewindslieden spelen met en tegen elkaar ook op nationaal niveau. Dat maakt het belangrijk het spel te begrijpen en daarnaar te handelen. Dus soms ook anders te handelen dan afgesproken was. Het is geen boek met een stevig wetenschappelijk fundament of referentiekader. Theorie en praktijk laten zich ook niet altijd verbinden. Er werd wel veel strategisch gehandeld. Het is gewoon een leuk, bijna jongens, boek dat inzicht biedt in hoe het spel op dit niveau gespeeld wordt.

Nobelprijswinnaar Robert Mundellstheorie staat overigens centraal in zijn benadering om de muntunie in stand te kunnen houden. Dan gaat het om de mogelijkheid van loon en prijsvorming binnen lidstaten. De mogelijkheid voor arbeid en kapitaal om zich te bewegen tussen lidstaten. En tot slot om de beschikbaarheid van financiele overdrachten tussen lidstaten om eenzijdige schokken op te vangen. Het project van de Bankenunie en van de Kapitaalmarktunie is zodoende cruciaal voor het economisch en politiek schokbestendig maken van de muntunie. Er is nog veel te doen.

Beinvloeding In Nederland En EuropaRinus van Schendelen, Beïnvloeding in Nederland en Europa, achter de schermen van belangengroepen, Amsterdam University Press, 2017, ISBN 978462980402.

Met een voorwoord, een aantal nuttige overzichten, acht hoofdstukken, een nawoord en een register neemt Rinus van Schendelen de lezer mee in de wereld van de lobby. Waarover gaat het bij beïnvloeding? Hoe beïnvloeden we elkaar in Nederland? Hoe beïnvloedbaar is de Europese Unie? Hoe beïnvloeden Nederlandse belangengroepen de EU? Hoe beïnvloed de EU ook Nederland? Is er circulaire beïnvloeding (CPA) tussen de EU en (ook) ons land? Dragen belangengroepen bij aan de democratie in NL en de EU? Zijn betere kennis en kunde van beïnvloeding in NL en de EU mogelijk?

Zijn focus en rode draad is na 45 jaar studie en 35 jaar advisering de kwaliteit van beïnvloeding en of deze dom of intelligent is? Voor beïnvloeding geldt een generieke logica die je kan negeren maar niet ontlopen. Die logica’s beschrijft hij in het eerste hoofdstuk. Elk hoofdstuk heeft een thema en heeft de dezelfde opbouw. Eerst een korte inhoudelijke uitleg. Dan kengegevens, kencijfers of kenmerken uit serieus onderzoek en de praktijk, geplaatst in hun context. Daarna volgt een praktijkvraag, wordt gewikt en gewogen in termen van relatief dom of intelligent. Tot slot een volgt een actuele probleemcasus. Elk hoofdstuk sluit af met denkvragen aan de lezer.

Intelligent handelen is te herleiden tot drie kennisschillen. De harde kennis over de buitenwereld, het vermogen om de situatie te “lezen” naar kansen en bedreigingen, en het vermogen de keteneffecten van beïnvloeding te doordenken. Beïnvloeding kent vele obstakels (in het Engels Scare en in het Nederlands ZAKAO), bij de Zender mentale en organisatieobstakels, bij de Ontvangers, bij de Kanalen van communicatie, in de Arena’s, en bij de Omstanders.

De EU is ontstaan vanuit de behoefte na de tweede Wereldoorlog een volgende oorlog te voorkomen. Om onderlinge irritaties te hanteren kende met vijf integratiemethoden: berusten, buigen, oorlog voeren, “met gelijke munt betalen” of ad hoc onderhandelen. De nieuwe zesde methode werd gebaseerd op verdragen en gezamenlijke platforms. In de hiervoor beschreven boeken wordt er diep op ingegaan. Wie met dit boek verwacht vooral antwoorden te krijgen wordt met een stevige paradox geconfronteerd. Het boek roept feitelijk vooral vragen op. Als je die doorgrond, heb je zeker aan inzicht gewonnen.

 

Deel deze pagina